HomeWereldHoe ontmantel je een kerncentrale ? En wie betaalt dat ?

Hoe ontmantel je een kerncentrale ? En wie betaalt dat ?

Er wordt maar één reactor stilgelegd

Voor alle duidelijkheid: de kerncentrale van Doel blijft na 23 september nog stroom leveren. Die centrale omvat immers vier kernreactoren, waarvan er nu één definitief wordt stopgezet. Elke reactor is een afzonderlijke eenheid, waar door kernsplitsing warmte wordt gemaakt die  in elektrische stroom wordt omgezet. Elke eenheid werd afzonderlijk gebouwd en kan ook afzonderlijk worden ontmanteld.  Doel 3 is de op een na jongste reactor. Hij dateert van 1982 en is de eerste die uit gebruik wordt genomen.  

Wie betaalt?

De reactor wordt uitgebaat door Electrabel. Dat is verreweg het grootste elektriciteitsbedrijf in ons land. Elekctrabel is zelf in handen is van de Franse energiegroep Engie. Het is de uitbater die verantwoordelijk is voor de ontmanteling, ook wat de kosten betreft. Electrabel moet wel samenwerken met twee overheidsinstellingen: het Federaal Agentschap voor de Nucleaire Controle (FANC), dat de veiligheid van alle nucleaire installaties in ons land in de gaten houdt, en de Nationale Instelling voor Radioactief Afval en verrijkte Splijtstoffen (NIRAS), die het radioactieve afval moet beheren. 

De splijtstofstaven blijven nog tientallen jaren in Doel

Vanaf vrijdag 23 september levert Doel 3 dus geen elektriciteit meer. Maar de warmteproductie in de reactor zelf vermindert maar langzaam. Toch begint de ontmanteling al een paar dagen na het stilleggen van de reactor. Het lastigste zijn de 157 splijtstofstaven. Die leverden door kernsplijting de warmte waarmee elektriciteit wordt opgewekt. Die splijtstofstaven worden naar een bunker vlakbij gebracht.  Ze zijn dan nog erg heet en zeer radioactief. Ze worden onder water geplaatst in koeldokken. Pas na vijf jaar afkoelen worden de staven overgebracht naar speciale containers in een gebouw op de site van Doel, waar ze nog tientallen jaren bewaard kunnen worden.

Het reactordok. De gaten beneden (onder water) zijn de openingen waarin de splijtstofelementen worden geplaatst (foto Electrabel)

Radioactieve laag chemisch verwijderen en vaten in stukken zagen

Van zodra de splijtstof uit de reactor gehaald is, kan worden begonnen met het ontsmetten van de vaten, leidingen en pompen die jarenlang gevuyld waren met sterk radioactief koelwater uit de reactor. Met een speciaal chemisch procedé wordt het radioactieve binnenlaagje uit die onderdelen verwijderd. Daardoor verliezen ze het grootste deel van hun radioactiviteit.

Vanaf 2026 kan dan de eigenlijke afbraak beginnen. De verschillende metalen onderdelen van de reactor worden dan in stukken gezaagd en – uiteraard met de nodige veiligheidsmaatregelen – weggehaald. Als dat achter de rug is, kan het reactorgebouw worden gesloopt. 

De containers waar de gebruikte splijtstof in wordt opgeslagen (foto Electrabel)

De ontmanteling gebeurt relatief snel

Dat er meteen werk gemaakt wordt van de ontmanteling is niet zo vanzelfsprekend. Electrabel is daartoe niet wettelijk verplicht, maar het bedrijf heeft er een erezaak van gemaakt dat zo snel mogelijk te doen en ook de overheid was daar voorstander van. Nogal wat buitenlandse reactoren die zijn stilgelegd, laat men voor tientallen jaren onaangeroerd staan (alleen de brandstof is verwijderd). Dat is onder meer het geval in de Nederlandse kerncentrale van Dodewaard. 

Sommige onderdelen zijn levensgevaarlijk, andere gewoon recycleerbaar

Bij de hele operatie speelt de radioactiviteit in de reactor een grote rol. Een deel van het weggehaalde materiaal is radioactief, wat betekent dat het gevaarlijk is voor levende wezens die er dichtbij komen.

Dat radioactieve materiaal vormt amper 2 ­­% van de totale installatie, minder dan aanvankelijk werd gedacht. Ongeveer 90 % van het materiaal in de reactor is nooit radioactief geweest, of althans niet meer dan de natuurlijke radioactiviteit rondom ons, want radioactiviteit komt overal voor. 

Nog eens 8 % van het materiaal kan door ontsmetting onschadelijk worden gemaakt. Dat materiaal kan als gewoon afval worden behandeld en eventueel gerecycleerd. Dat geldt voor metalen onderdelen, maar ook voor grote hoeveelheid beton. 

De machinekamer van Doel . Al deze onderdelen zijn niet radioactief . (foto Electrabel)

Nog honderdduizenden jaren gevaarlijk

Het radioactieve gedeelte van de installatie moet dus afzonderlijk worden opgeslagen. Niet alles op dezelfde manier, want er zijn grote verschillen in intensiteit en duur van die radioactiviteit. Sommige stoffen verliezen hun radioactiviteit vrij snel, maar bij andere kan het heel lang duren. Jodium-131, een gevaarlijk gas dat bij kerreacties vrijkomt, verliest de helft van zijn radioactiviteit in amper 8 dagen. Bij een andere bijproduct van kernreacties, cesium-137 is die periode (wetenschappers spreken van de “haveringstijd”) 30 jaar. Het zeer gevaarlijke bijproduct plutonium, dat in de resten van de splijtstof zit, zal pas over 24.000 jaar de helft van zijn radioactiviteit verloren hebben. Voor andere elementen verloopt dat verval nog veel trager. In de praktijk blijven sommige radioactieve onderdelen van de kernreactor gevaarlijk voor honderdduizenden, wellicht een miljoen jaar!

100.000 kubieke meter opslag, bedekt met aarde

Door die verschillen in radioactiviteit wordt het afval in verscheidene categorieën ingedeeld.

Het laagactief afval bevat kleine hoeveelheden elementen met een halveringstijd van minder dan 30 jaar. Dat afval bevat maar in zeer beperkte hoeveelheden elementen met een lange halveringstijd. Verreweg het grootste deel van de radioactieve resten van de reactor zijn laagactief afval.

Voor dat laagactieve afval is een speciale bergplaats voorzien in de Kempense gemeente Dessel, vlak naast de site van het vroegere Eurochemic,  waar nu al radioactief materiaal wordt bewaard. Die site is in handen van de NIRAS. De voorziene opbergruimte krijgt de vorm van kunstmatige heuvels, betonnen bunkers die met aarde worden bedekt. De totale voorziene opslagruimte bedraagt bijna 100.000 m³, dat is ongeveer het volume van een gebouw met de oppervlakte van twee voetbalvelden en de hoogte van drie verdiepingen. 

De geplande kunstmatige heuvel met de bergplaatsen voor lichtactief afval (NIRAS)

Er is nog geen milieuvergunning

De ruimte in Dessel moet dienen voor het lichtactief afval, niet alleen van alle kerncentrales in ons land, maar ook van andere radioactieve installaties, zoals de installaties voor medische bestralingen. Het is de bedoeling dat het afval daar zeker 300 jaar bewaard wordt, tot de radioactiviteit voldoende is afgenomen. Al in 2006 werd Dessel aangewezen als opslagplaats, maar het is nog altijd wachten op een milieuvergunning voor de installaties.  

Sommige materialen moeten voor “eeuwig” geborgen worden

Anders is het met het midden- en hoogactief afval. Daar hoort bijvoorbeeld de gebruikte splijtstof uit de reactoren bij.  In die kernbrandstof zit nog altijd splijtbaar materiaal zoals  plutonium.  Dat materiaal kan in principe gebruikt worden om er nieuwe brandstof van te maken.  Dat wordt dan het “opwerking van splijtstoffen” genoemd. In België werd dat vroeger gedaan door Eurochemic in Dessel. Maar het is een gevaarlijk procedé en sinds 1993 is het in ons land “voorlopig” niet meer toegelaten. Zelfs als de overheid dat opnieuw zou toestaan, is het niet duidelijk waar het zou kunnen gebeuren.

Het is de bedoeling die gevaarlijke materialen zeer lange tijd, vrijwel voor eeuwig op te bergen zodat ze geen gevaar vormen voor mens en milieu. Ze moeten ook buiten bereik van terroristen worden gehouden,  die “vuile bommen” zouden willen maken. Bommen die bij de explosie radioactief materiaal verspreiden. Het totale volume van dit gevaarlijk materiaal is gelukkig veel lager – minder dan een kwart – dan dat van het laagactief afval.   

Beste oplossing : 400 meter onder de grond bergen, maar er is nog geen plan

Wetenschappars zijn het erover eens dat de gevaarlijkse materialen best diep in de grond worden geborgen.  In geologische lagen die niet kunnen worden aangetast door bijvoorbeeld ondergronds water. Concreet wordt gedacht aan opbergruimtes in kleilagen die honderden meters diep liggen. 400 meter diep volgens de laatste plannen. Maar een concrete beslissing daarover is er nog niet. Onder druk van milieuorganisaties heeft de Belgische regering de beslissing meer dan dertig jaar geleden uitgesteld.

Schets van diepe geologische berging (NIRAS)

Belgische kernafval niet welkom in Frankrijk

Het is waar dat zo’n “diepe geologische berging” nog nergens ter wereld is gerealiseerd. Alleen de Verenigde Staten beschikken over zo’n onderaardse ruimte, maar alleen voor militair kernmateriaal. De meeste landen met kerncentrales zijn druk met voorbereidingen bezig. België dus niet. Finland is op dit moment het verst gevorderd, gevolgd door Zweden. Elk land zoekt afzonderlijk naar oplossingen. Van een Europese samenwerking is geen sprake, hoewel veel experts dat verkiezen. Het is opmerkelijk dat Frankrijk, dat zelf werkt aan ondergrondse berging, uitdrukkelijk verboden heeft om buitenlands radioactief materiaal in Frankrijk te bergen. Terwijl de Belgische kerncentrales eigenlijk in Franse handen zijn.

Nog een eeuw wachten

Het is hoe dan ook een project op lange termijn. Zelf bij een snelle beslissing zal de bergruimte er pas tegen het einde van de eeuw komen. De splijtstof uit de reactoren moet hoe dan ook honderd jaar verder afkoelen voor ze kan worden opgeborgen. 

De bergruimtes voor radioactief materiaal zullen door NIRAS worden beheerd. Maar zo lang die nog niet bestaan, zal Electrabel de splijtstof bewaren in speciale opslagruimtes in Doel en Tihange.

De vervuiler betaalt

Dat alles gaat een hoop geld kosten. Die kosten, ook die voor de definitieve opslag door de NIRAS, zijn voor rekening van Electrabel, volgens het principe “de vervuiler betaalt”.

In de praktijk hebben de klanten van Electrabel het grootste deel van die kosten al betaald via hun elektriciteitsrekening. Een deel van de prijs van de stroom wordt inderdaad achtergehouden voor die kosten. De daarvoor opgespaarde bedragen staan bekend als de “nucleaire provisies”. Ze zijn ondergebracht bij een afzonderlijke maatschappij Synatom. Van zodra de ontmanteling begint, komt geld uit die provisies vrij.   

Een spaarpot van 14,2 miljard

Op dit moment bestaat de spaarpot van Synatom uit 14,2 miljard. Die groeit door beleggingen en blijft verder gespekt door bijdragen van Tractebel, een andere dochter van Engie. Zolang de andere kernreactoren in werking blijven, blijven er bijdragen komen. Een commissie rekent om de drie jaar uit hoeveel geld er nodig is en maakt schattingen voor de toekomst. 

Electrabel leent aan zichzelf

Een probleem was wel dat Synatom het grootste deel van die provisies opnieuw geleend heeft aan haar eigen moederbedrijf Electrabel.  Electrabel bezit bijna alle aandelen van Synatom, maar één “gouden aandeel” is in handen van de Belgische Staat, zodat die inspraak heeft bij het beheer.  Dat Electrabel leende van haar eigen Synatom was wettelijk mogelijk, maar er waren onvoldoende garanties  bij die leningen. Dat wekte vragen op bij experts en politici. Wat als Electrabel ooit failliet zou gaan? Enkele maanden geleden keurde het parlement daarom een wet goed die Electrabel verplicht die leningen tegen uiterlijk 2030 terug te betalen.  

Doel  3 tijdens de bouw (foto Electrabel)

De Doelsite blijft nog zeker tachtig jaar bestaan

Het is de bedoeling dat de installaties van Doel 3 op termijn volledig worden afgebroken. Als ook de andere kernreactoren zijn stopgezet en het radioactief afval elders is opgeslagen, kunnen alle gebouwen van de kerncentrale op termijn verdwijnen. Plannen om sommige gebouwen een nieuwe bestemming te geven, zijn er niet. Ook niet om er bijvoorbeeld een museum van te maken.

Hoe dan ook blijft Doel nog een hele tijd “nucleair terrein”, met alle veiligheidsmaatregelen vandien. Het nucleaire afval, en zeker de brandstof die nog altijd verder moet afkoelen, zou er zeker nog 80 jaar blijven. Afwachten of er tegen dan een begin is gemaakt met de definitieve berging. Intussen blijft Electrabel nog altijd verantwoordelijk voor de site. 

Ook het personeel zal ander werk moeten vinden. Maar omdat het vaak om zeer geschoolde technici en ingenieurs gaat, lijkt dat niet zo’n probleem. En de dure dossiers van ontmanteling en afvalbeheer zullen nog een hele tijd veel mensen aan het werk houden… 

In dit gebouw op de site van Doel moet de afgedankte splijtstof nog 80 jaar worden bewaard (foto Electrabel)


Bart Van Leuven

GERELATEERDE ARTIKELEN

Meest populair